Kort antwoord: de bruikbare lijst is deze: ijverig, ijzersterk, ijdel, ijzig, ijskoud, ijselijk en ijlhoofdig. Strikt genomen beginnen die met IJ en niet met Y, maar in het Nederlands bestaat er geen enkele karaktereigenschap die echt met een y begint. Omdat de ij vroeger als y werd geschreven, worden deze woorden in woordspelletjes en lijstjes vrijwel altijd bij de Y gerekend.
Positieve eigenschappen
- IJverig — iemand die hard werkt, doorzet en zijn taken serieus neemt. De klassieke keuze voor een sollicitatie.
- IJzersterk — heel weerbaar, zowel mentaal als fysiek. Denk aan iemand die onder druk overeind blijft.
- IJskoud — in positieve zin: volstrekt kalm blijven op het moment dat het erop aankomt. Een eigenschap die je bij sporters en onderhandelaars hoort.
Negatieve eigenschappen
- IJdel — te veel gericht op uiterlijk, bewondering of status.
- IJzig — kil en afstandelijk in de omgang met anderen.
- IJskoud — in negatieve zin: geen enkel medeleven tonen.
- IJselijk — huiveringwekkend. Een ouderwets, literair woord.
- IJlhoofdig — verward of warrig. Wordt meestal gebruikt bij ziekte of koorts, niet als blijvende karaktertrek.
De taalkundige achtergrond
De ij is in het Nederlands een digraaf: twee letters die samen één klank vormen. In middeleeuwse en vroegmoderne teksten werd die klank vaak geschreven als y, soms met puntjes erboven. Die schrijfwijze verdween uit de spelling, maar bleef hangen in achternamen als Dykstra en Van Wyk.
Bij het alfabetisch sorteren wordt de ij in Nederland doorgaans onder de I gezet, niet onder de Y. In spelletjes gebeurt het omgekeerde vaak wél, en daar komt de zoekvraag vandaan.
Woorden die echt met Y beginnen
Die zijn er wel, maar het zijn allemaal leenwoorden zonder betrekking op karakter: yoga, yoghurt, yacht, yen, yeti, ypsilon, yuppie, ylang-ylang. Geen daarvan beschrijft een eigenschap.
Wat kies je als je moet kiezen
Voor een positieve indruk: ijverig. Voor iets krachtigers: ijzersterk. Voor het spel Ik-ga-op-vakantie-en-neem-mee of een alfabetopdracht mag je alle zeven bovenstaande woorden gebruiken; ze staan allemaal in het woordenboek.
Naslag
Alle woorden en hun officiële spelling vind je in de Woordenlijst Nederlandse Taal. Betekenissen staan in het WikiWoordenboek. Achtergrond over de ij als letterteken lees je op Wikipedia, en voor taaladvies kun je terecht bij Onze Taal.
